4. ACTIVIDADES

Comezamos as actividades cun exercicio de identificación: ¿que indicadores existen para comprobar, polo menos dun modo externo, que unha persoa dá sinais, mostras, mesmo probabilidades, de que un valor entrou na súa vida e funciona como tal?

– Seguimos despois cunha análise e discusión das 10 principais estratexias que adoitan darse para educar en valores, mantendo a filosofía das 7 pistas das que demos unha información que estudamos en primeiro lugar.

– Finalmente, nunha terceira actividade, abordamos un sistema de medida para comprobar en qué grao alcanzamos un valor e a qué nivel chegamos. Non abonda, polo tanto, que esteamos certos de que se trata dun valor, xa que cumpre co test das 7 pistas. Nin abonda tampouco o utilizaramos debidamente algunha das 10 estratexias explicadas. É necesario ir máis alá: ¿que grao alcanzou ese valor nesa persoa concreta? Non é doada a resposta, pero é un bo intento.

TÉCNICA: INFORMACIÓN

As 7 pistas para identificar un valor

Con frecuencia confúndense un desexo, unha ilusión, unha práctica, un comportamento determinado como un valor. Poderá selo, ou non. Para iso, hai xa tempo, Raths & Simon (1966) iniciaron o estudo de pistas ou identificadores que poden servir de sinal para analizar se se trata dun valor ou non. Ás súas 7 pistas engadíronse algunhas novas como a de connotación social do valor, a súa dimensión participativa e outras; pero segue manténdose como operativo o esquema inicial.

PISTA N.º 1: ELECCIÓN LIBRE

Para un neno pequeno, por exemplo, os mandatos e esixencias que para os pais son auténticos valores non adoitan recibir tal nome, ata que el os vaia percibindo e aceptando libremente.

PISTA N.º 2: ALTERNATIVAS

Se es libre é que escolliches. E, se escolles, é que tiveches alternativas. Saber, en fin, o que se toma e o que se deixa. Se isto se dá, polo menos nun bo grao, aparece máis claro que se trata dun valor.

PISTA Nº 3: CONSECUENCIAS

Vivir as consecuencias é como unha proba de lume para ver se de verdade se trata dun valor ou non. O valor é firme, agarra fortemente, non se vai con facilidade: sofre o vento, a calor e o frío.

PISTA N.º 4: PRACER

A presenza do valor desexado ilumínao todo. Cobre necesidades vitais, fisiolóxicas, de estima, de pertenza, de afecto. O corpo enteiro alégrase diso, o cal non está disputado dende logo con horas duras.

PISTA N.º 5: PUBLICIDADE

A alegría de obter e desenvolver un valor elixido, seleccionado, conquistado, amado… non se pode aguantar en segredo: ¡Váisete notar! Valo dicir por rúas e prazas e os que te rodean vanse decatar.

PISTA N.º 6: ACCIÓN

O valor elixido non queda quieto. Non di «eu faría», «eu tería feito». O valor é dinámico, móvese, actúa. Os filósofos pensan, os psicólogos escudriñan, os valores son esencialmente executivos.

PISTA N.º 7: REPETICIÓN

O que ama algo, volve. A repetición é un signo constante. Non por suposto, a monotonía rutineira. O valor adéstrase, perfecciónase, adquire cada tempo novos matices, non se estanca.

TÉCNICA: DISCUSIÓN DIRIXIDA

Estratexias para a pedagoxía de valores

Eliximos 10 formas de entender practicamente a pedagoxía dos valores. E insistimos na palabra «practicamente» para indicar que fixeron os educadores ¬-pais, profesores, por exemplo- para que os seus fillos ou alumnos lograran de verdade unha serie de valores que, sen dúbida teñen. Na práctica, ¿que facemos?: ¿moralizar?, ¿intentamos lograr hábitos?, ¿tecnificamos, utilizando programas moi estruturados?, ¿ou de todo un pouco? Imos analizar con algún detalle cada unha destas 10 estratexias (E).

E.1 Habituación

«¡Que se habitúe! Logo, de maior, polo menos quedaralle iso».

A idea está en que, ás veces, de maiores, non nos atrevemos a facer cousas que nos gustaría facer porque non temos hábito diso: Sentimos, por exemplo, medo ao ridículo se queremos agora facer ximnasia ou inscribirnos nun grupo, onde se esixa algo que, por falta de costume, nos vai custar moito.

– A habituación -afírmase polos seus partidarios- é algo ineludible para adquirir hábitos automáticos e unha forma importante e case imprescindible de adquirir e desenvolver Valores. É unha forma, ao seu xuízo, de necesario adestramento para saber andar pola vida.

– OPINIÓN: ¿É válida esta estratexia? ¿Ata qué punto funciona ou non? Vantaxes / desvantaxes. Unha discusión dirixida axuda á análise de cada unha das 10 estratexias.

E.2 Moralización

Adoita afirmarse polos defensores desta estratexia que os nenos, de pequenos polo menos, non adoitan ter criterio. O ben e o mal apréndese fundamentalmente dos maiores. Antes de que ninguén o malee, é necesario darlle base moral sólida, formarlle a conciencia, inculcarlle o sentido do deber, corrixir o defectuoso e deixar ben claro onde está a virtude e o ben facer.

A diferenza coa habituación está -segundo esta idea- en que, coa moralización, se ata a conciencia da xente: un sente a práctica dun valor determinado como un deber a cumprir; non logra quedar tranquilo se non o fai e lle resulta difícil actuar en contra.

– OPINIÓN: ¿Funciona esta estratexia? ¿É doado / difícil de aplicala? Vantaxes / desvantaxes.

E.3 Animación

Dáse por suposto nesta opinión que os valores son algo que resulta difícil de conseguir e se conquistan a base de forza de vontade.

Fai falta, pois -segundo se afirma-, unha grande dose de animación. É necesario o premio, o estímulo, a atención e a loanza frecuente. A vida é dura e só a base de coraxe se logra o cume dos fortes. Todos necesitamos un empuxón e moitas cousas deixáronse de facer porque faltou, no momento exacto, un líder axeitado. O neno que vive nun grupo animoso ten un grande camiño recorrido para lograr os seus propios valores.

– OPINIÓN: Análise da estratexia: eficacia / ineficacia, riscos / vantaxes.

E. 4 Renuncia

O mundo dos valores, insisten os seus patrocinadores, pertence ao campo íntimo das liberdades básicas de cada persoa. Andar por fóra con tanta habituación, moralización e animación pode resultar mesmo prexudicial. É necesario «deixar» a persoa verdadeiramente libre: non sexa que, con tanta inculcación de valores, atopémonos con que escolleu o que outros lle puxeron diante e non tanto o que el, de por si, tería escollido.

Deixar facer, deixar pasar, esperar a que cada un se vaia determinando, é a mellor forma de non se precipitar e lograr que o neno teña que

enfrontarse á vida coas súas propias defensas, sen crearlle tantas

dependencias dos demais.

– OPINIÓN: ¿É isto correcto? Razóns a favor e en contra.

E.5 Introspección

A forma deste tipo de educación de valores sería axudar á persoa a que ela mesma intente observarse por dentro, ver as súas propias posibilidades, autoclarificarse. Para iso úsanse ás veces técnicas non directivas, reflectindo coma-nun-espello o que outro di e sente, e axudándolle a coñecer o que leva dentro: os seus desexos, as súas intencións, a súa angustia. Só así -din- seriamos capaces de axudar á persoa tal cal é, e non tomariamos decisións sobre a súa propia forma de ser e o seu futuro. A introspección propia axuda a autocoñecerse, base de toda elección consciente de valores.

– OPINIÓN: ¿Funciona isto? ¿É doado aplicalo? ¿Vale / non vale esta estratexia?

E.6 Imitación

É a técnica de «modelos», aos que se trata de imitar. En realidade -afírmase- case todo o mundo ten modelos aos que segue. O que se intenta é buscar aqueles modelos axeitados que, dalgún modo, intuímos poidan irlle ben: as «boas compañías», «fíxate en tal persoa», «apúntate a ese grupo», «escolle ben os amigos» ou «mira como a túa irmá ou irmán, etc.».

A imitación resulta, pois -segundo esta opinión- un modo indirecto de influencia que, sen forzar demasiado, trata de ofrecer ao suxeito unha serie de opcións, máis ou menos próximas, para que, quizais por inmersión e ambiente, un se decida a seguir os pasos de modelos actuais ou históricos.

– OPINIÓN: ¿Existen modelos? ¿Funciona a súa imaxe na xente? ¿Vale / non vale?

E.7 Experimentación

«Só se aprende o que se fai»: de maneira que, poñer o suxeito en acción, axudándolle a reflexionar sobre iso, é o único ou case máis importante modo de andar con realismo no terreo dos valores.

Experimentar é o único xeito de saber se os valores son reais ou se trata, máis ben, dese xénero utópico que queda en desexos e boas intencións. Non se trata de abandonar ao suxeito e que el faga o que queira, senón de acompañalo na súa experiencia, facilitarlle medios e recursos, que el de por si non pode alcanzar, e ir avaliando con el mesmo os resultados.

– OPINIÓN: ¿Que opinas ti desta estratexia?: ¿posibilidade, eficacia, frecuencia?

E.8 Información

Por suposto, din os seus protagonistas, todas as formas anteriores levan consigo algo ou moito de información; pero aquí fálase de Información en maiúsculas: «Informa ben de qué valores existen hoxe en día, que fai falta para conseguilos, vantaxes e desvantaxes de cada un… e lograrías que as decisións do alumno sexan correctas».

Ás veces, tal estilo convértete en «académico» ou nunha materia preferentemente de ámbito cognitivo: definición de «honradez», divisións, faltas e erros contra este valor, acertos e perfección posible que poida alcanzarse ata no grao heroico. Con iso, dise, a virtude e o valor pode ser alcanzado.

– OPINIÓN: ¿É válida esta estratexia? ¿Ata qué punto funciona ou non?

E.9 Tecnificación

Programa os valores tecnicamente: Obxectivos – Motivación – Actividades – Recursos técnicos – Avaliación, e lograrás que os valores funcionen.

Ás veces, as técnicas de clarificación de valores son usadas para iso: para facer unha programación tecnicamente acorde cos módulos máis adiantados da programación didáctica. Dividir os obxectivos xerais en específicos, estes en operativos e estes en ítems claros, comprobables en condicións concretas e baixo criterios de avaliación previamente establecidos. Esta forma -afirman- é o método adecuado hoxe en día se nos queremos liberar de afirmacións xerais sobre teorías de valores, que xamais poden ser avaliadas. A tecnificación é garantía de eficacia.

– OPINIÓN: A túa opinión sobre este modo de actuar para conseguir unha educación de valores.

E.10 Confrontación

Finalmente -afirman outros- o mellor xeito de educar en valores é colocar as persoas en situacións límite ou, polo menos, difíciles, con tal de que haxa certas garantías de que é capaz e as quere superar.

A súa confrontación coa realidade dura sería non só o mellor estímulo senón tamén un excelente caldo de cultivo para este rexurdir dos Valores. Nada hai, por exemplo, como enfrontar a un tímido cunha situación en que teña que actuar ante o grupo, ou colocar unha persoa, que viviu sempre comodamente, ante un posto de traballo que o obrigue a saber de verdade que é iso de vivir dun soldo escaso. Claro que moitos quizais sucumban; pero os que queren adquirir valores -que é o que en realidade se busca- saberán saír vitoriosos.

– OPINIÓN: Unha análise desta técnica levaranos tamén a unha valoración comparativa de cada unha das demais, para as que pode servir tamén, ou non, de complemento.

C) TÉCNICA: ENQUISA

Grao e medida dos valores

Adoita dicirse, variando un pouco o refrán orixinal, que «Obras son valores e non boas razóns». O mesmo refraneiro abunda en sentenzas similares: «Obrar moito, e falar pouco: que o demais é de tolo». Ou esta outra: «Obras e palabras, o un é moito e o outro é nada». E aínda insiste, con lixeira variante: «Obras fan liñaxes, non nomes nin traxes». E por se non queda claro: «Obras vexa eu, palabras non». E para aqueles que van só de fieis: «Obras caritativas, esas son as miñas misas».

Todo iso nos leva a que non quede en palabras todo canto fixemos. E aínda máis, que xere actitudes de fondo: que nos chegue ao corazón e non faga de nós soamente uns cidadáns racionais, que coñecen as normas, as leis, os decretos, a singradura técnica dos semáforos ou para que están alí os pasos de peóns como un código intermitente de agora eu e despois ti, e cada un ao seu.

– Dixo a razón ao corazón -escribe Antonio Machado nas súasParábolas– «Di a razón: Ti mentes. E contesta o corazón: Quen mentes es ti, razón, que dis o non sentes».

Iso: sentir os valores non é o mesmo que razoar sobre os valores, o cal tampouco estaría mal, pero queda curto. Non é o mesmo que falar dos valores, o cal xa está en boca de paroleiros por tódalas partes. Obras son valores, que é bo título para demostrar en vacacións qué nivel de valores cidadáns somos capaces de poñer en práctica.

Por iso eliximos a coñecida taxonomía de Krathwol para medir actitudes e grao de logro en obxectivos da orde emocional e afectiva. A esixencia que poñemos é axudar aos alumnos a que describan sinais externos (frases / palabras / feitos xestos) que sirvan de indicadores para entender que adoita facer e dicir a persoa que logrou xa un determinado nivel no desenvolvemento persoal dun valor.

Por suposto, e hai que advertilo con toda claridade, que a existencia de valores nunha persoa non está supeditada a esta evidencia externa. Poden existir persoas os valores das cales non se evidencian tan doadamente a través de comportamentos externos. E ao revés: ás veces danse comportamentos externos que por protocolo, obriga, ou mesmo disimulo, parece que indican a existencia dun valor e resulta falso. Efectivamente, unha vez libre dun compromiso ou regra externa, a conduta desa persoa móstrase afastada do valor disimulado talvez baixo presión ou rutina obrigatoria.

Pero é útil describir accións externas: polo menos, un sabe se son libres ou non, se evidencian a existencia dun valor persoal, ou non; se trata de enganar aos demais, ou non. Se cumpre de verdade a adaptación feita do refrán clásico, ou non: «Obras son valores e non boas razóns».

– Valor elixido: un dos 10 estudados: non violencia, tolerancia, dereitos humanos, coñecemento científico, solidariedade, igualdade, saúde, información, medio. Sometémolo a este test taxonómico, seguindo as pautas indicadas a continuación:

1. RECEPTIVIDADE

Neste primeiro grao trátase de buscar accións externas, sinais, palabras, feitos, xestos de que aceptas algo que che vén de fóra, pero non da túa iniciativa interior.

1.1 Conciencia: Darse conta de algo referente a ese valor, dás mostra, coas túas palabras, cos teus feitos, coa túa aproximación corporal de que te decataches e talvez o perciben os demais.

1.2 Afán receptor: Gústache que che falen diso, achégaste a un grupo que está a facer algo que se refire a ese valor, pos o oído, fíxaste.

1.3 Atención controlada: Entre moitas cousas que outros están a facer, ti non só te fixas senón que seleccionas as que se refiren máis especificamente a ese valor.

2. RESPOSTA

Estamos xa nun segundo grao que indica un paso máis cara á adquisición e práctica dun valor. Na fase de receptividade anterior, a persoa móstrase aberta a que lle ofrezan algo. Nesta segunda fase, está a desexar que lle ofrezan algo que ten relación con ese valor concreto.

2.1 Conformidade: Se cho ofrecen, enseguida te pos de acordo. Busca sinais externos, feitos, palabras, xestos que indican esa conformidade. ¿Que é o que fas? Non abonda dicir o que pensas, que é só algo interior.

2.2 Desexo de responder: Estábalo a desexar: ¿que dis, qué fas cando cho ofrecen. Describes reaccións externas do que fai a persoa nesa situación: ¿dío, coméntao?

2.3 Satisfacción: ¿Mostras alegría de algo que che ofreceron dende fóra? ¿Como o mostra: que fai, que di? Conta unha pequena historia de alguén que tivo esa alegría, e que se manifeste con feitos ou indicadores externos visibles, medibles dalgún modo.

3. VALORACIÓN

Comeza agora unha fase clave. Xa non veñen as cousas de fóra como pasaba no primeiro paso de receptividade. Nin queda un esperando a que lle ofrezan algo relacionado con ese valor. Ti mesmo te dás conta de que ese valor é algo importante para ti e o vas aceptando pouco a pouco como tal.

3.1 Concepto: É unha fase interior, dende logo; pero dáste conta de que iso está a ser xa un valor para ti e a xente mesmo cho di: gústache isto, notámolo en isto e o outro e ti de dás conta: ¿que me pasa que non podo prescindir diso? ¿Que datos externos, feitos, palabras, accións, xestos que poidan indicalo?

3.2 Preferencia: Entre outras accións e posibilidades que che gustan, elixes algo que ten que ver con ese valor preferido, aínda que che custe un pouco deixar o demais, que tamén era do teu agrado. Conta algúns exemplos reais e significativos de compromiso con ese valor.

3.3 Compromiso: Sentes que non podes faltar a reunións, citas, promesas que fixeches, programa que te trazaches. É xa un sinal bastante evidente de que iso é un a valor para ti, por suposto se o fas libremente, deixando outras alternativas, sentes gusto por facelo, o dis así aos demais dándolle publicidade, te pos en acción, o repites e perfeccionas cada vez mellor. Describe situacións e datos externos con estas pistas ou sinais.

4. ORGANIZACIÓN

4.1 Temporalización: Un sinal externo é o tempo que dedicas a ese valor, tanto pensando niso como levándoo a efecto, estudando para melloralo, traballando, anotándote nun grupo que talvez che rouba tempo.

4.2 Organización: Fas unha excursión, móntanse unhas xornadas que teñen que ver co teu valor preferido, organizas os teus tempos, pero non o perdes.

5. CARACTERIZACIÓN

5.1 Actitude básica: A xente empeza a dicir cáles son as túas preferencias e calidades que che interesan de verdade. Enseguida cando fai falta alguén para calquera cousa referente a ese valor, elíxenche, invítanche, confían en ti, regálanche o que che gusta, facilítanche no posible os medios para que acades o que é a túa ilusión

5.2 Caracterización: Póñenche un nome, mesmo un alcume cariñoso, Saben moi ben quen é en clase a persoa tolerante, a non violenta, a que respecta os dereitos dos demais, a que loita pola súa saúde, a que vai para informativos, a que está implicada co medio: o de menos é o nome, pero saben de que vai: todo un carácter, case un profesional dese valor.

Este sitio web utiliza cookies para que usted tenga la mejor experiencia de usuario. Si continúa navegando está dando su consentimiento para la aceptación de las mencionadas cookies y la aceptación de nuestra política de cookies, pinche el enlace para mayor información.

ACEPTAR
Aviso de cookies